Kwart van de ouders twijfelt over vaccinatie - hoe ga je daarmee om?

De vaccinatiegraad bij kinderen onder twee jaar daalt sinds 2015. Afhankelijk van het vaccin was het in 2024 nog slechts 85 tot 88 procent, zo blijkt uit recent bekendgemaakte cijfers van het RIVM. Dat is zorgwekkend laag. Jeugdverpleegkundigen en artsen zien een belangrijke rol voor verloskundigen: zij kunnen twijfelende ouders vroegtijdig informeren en doorverwijzen.

Uit recent onderzoek van het Radboudumc blijkt dat ruim een kwart van de ouders twijfels heeft over de vaccinaties voor hun kind. Ruim vijfhonderd ouders met kinderen jonger dan drie maanden namen deel aan het onderzoek, waarbij gebruik werd gemaakt van een eerder ontwikkelde methode om vaccinatietwijfel in kaart te brengen. Daphne Bussink, arts Infectieziektebestrijding en onderzoeker: “Bij zes maanden keken we welke vaccinaties de kinderen daadwerkelijk gehad hadden. Ondanks de twijfels van de ouders had de meerderheid haar kind toch laten vaccineren tegen ernstige ziekten als polio, difterie en kinkhoest.”

Toch neemt de vaccinatiebereidheid al jaren af. In 2022 zakte de vaccinatiegraad bij kinderen tot twee jaar onder de kritische grens van negentig procent. Een trend die zich wereldwijd voordoet. De grens van negentig procent is het minimum om groepsimmuniteit te bereiken en uitbraken van besmettelijke ziekten te voorkomen.

Social media
Het Nijmeegse onderzoek laat zien dat vaccinatietwijfel vaker voorkomt bij ouders met een lager opleidingsniveau, religieuze achtergrond of een antroposofische levensfilosofie. Bussink: “Ook jongere ouders hadden vaker bedenkingen. De twijfelaars hechtten meer waarde aan mogelijke risico’s van vaccineren dan aan de bescherming tegen ziekte en het collectieve belang.”

Rosa Wessel en Lily Overgoor, jeugdverpleegkundigen in Amsterdam-Zuidoost, herkennen dit beeld. “Sinds de coronapandemie merken we meer twijfel”, zegt Wessel. “Ouders hebben vragen over de inhoud, betrouwbaarheid en bijwerkingen van vaccins. Ze halen veel informatie van social media, zoals dat het kind ‘beter zelf immuniteit kan opbouwen’. Daarnaast spelen praktische zaken ook mee: informatie die niet goed wordt begrepen, of zoveel stress en baantjes om rond te komen dat vaccinatie erbij inschiet.”

Vroeg beginnen
“Vaccineren kan een gevoelig onderwerp zijn”, zegt Bussink. “Ouders denken er al tijdens de zwangerschap over na, maar hun twijfels komen vaak pas in beeld op het consultatiebureau. Wij pleiten ervoor om er eerder over te praten.” Verloskundigen kunnen daarin volgens haar een grote rol spelen, omdat zij ouders tijdens de zwangerschap regelmatig zien en een vertrouwensband opbouwen. “Zorgverleners worden gezien als betrouwbare informatiebron. Onderschat die rol niet.”

Overgoor en Wessel onderschrijven dit en zeggen: “Ouders hebben behoefte aan rust en ruimte om weloverwogen keuzes te maken. Na een bevalling zijn ze vaak druk, daarom is prenatale informatie zo belangrijk. Wij doen dat tijdens prenatale huisbezoeken en later in CenteringOuderschap-bijeenkomsten, maar bereiken daarmee niet iedereen. Iedere zwangere vrouw komt wél bij de verloskundige.”

Luisteren en doorvragen
Jeugdverpleegkundigen zijn gewend om met ouders in gesprek te gaan over twijfels. Overgoor, lid van het programmateam Gezonde en Kansrijke Start Amsterdam, deelt enkele tips. “Laat merken dat je naast hen staat. Ouders willen het beste voor hun kind - wij ook, we delen hetzelfde doel. Luister goed en vraag door. Soms ligt er iets anders achter. Reageer niet met cijfers op emoties, maar geef ruimte voor hun verhaal. Het gaat erom dat zij een geïnformeerde keuze kunnen maken, niet dat jij hen overtuigt.”

Ook Bussink benadrukt dat het essentieel is om vaccinatietwijfels serieus te nemen en oog te hebben voor de zorgen en waarden die daarachter schuilgaan. “We weten steeds meer over wie twijfelt en waarom. Daardoor kunnen we ouders gerichter ondersteunen. Wij ontwikkelen een app die betrouwbare informatie biedt en helpt bij het maken van keuzes. Wat ik wil meegeven: twijfel betekent niet per se afzien van vaccinatie. Ouders hebben vaak gewoon tijd en steun nodig.”

De ‘22-wekenprik’ kan een goed aanknopingspunt zijn voor verloskundigen. Overgoor: “Vraag er in het volgende consult op door: is het gelukt, heb je nog vragen, wil je hulp? Verwijs eventueel door naar de GGD, wij hebben informatie in meerdere talen en vormen. Bij de JGZ zitten ervaren professionals die dit soort gesprekken vaker voeren. En: praten kan altijd, ook zonder vaccineren.”

CenteringOuderschap
De jeugdverpleegkundigen begeleiden allebei ook CenteringOuderschap-groepen. Ze zijn enthousiast over deze vorm van postnatale groepszorg. “Tijdens de bijeenkomsten ontstaat een vertrouwensband en er is meer tijd dan in een kort consult”, zegt Wessel. “Er komen in de groepen mooie gesprekken op gang over vaccineren. Ouders delen hun zorgen en twijfels met elkaar.” Wessel gebruikt hulpmiddelen om het gesprek laagdrempelig te maken. Ze laat bijvoorbeeld iedereen zijn vraag op een papiertje schrijven, doet de propjes in een mand en bespreekt anoniem. “Dat helpt om open over gevoelige onderwerpen te praten.”

Aan het einde van de bijeenkomst worden de vaccinaties rustig uitgevoerd. ”Ik kan het niet wetenschappelijk onderbouwen, maar mijn gevoel is dat CenteringOuderschap bijdraagt aan hogere vaccinatiebereidheid”, zegt Overgoor. “Misschien doordat ouders zien dat anderen ook vaccineren? In ieder geval zie ik dat informatie beter binnenkomt door het delen in de groep. We hebben nog maar één keer meegemaakt dat iemand geen vaccinatie wilde.”

Samenwerken
Bussink, Overgoor en Wessel benadrukken het belang van samenwerking tussen verloskundigen, kraamverzorgenden en JGZ. “Zorg dat je elkaar kent en weet wat de JGZ kan bieden, zodat je ze er makkelijk bij kan halen”, adviseert Overgoor. “Wees welkom om te bellen, ook als ouders alleen willen praten of besluiten niet te vaccineren. Wie maar een enkele prik uit het Rijksvaccinatieschema wil kan overigens ook bij ons terecht.”

“Als verloskundige hoef je het niet alleen te doen”, benadrukt ze. “Wij blijven tot achttien jaar betrokken bij een gezin, en vaak al vanaf het prenatale huisbezoek. We zijn blij als verloskundigen het gesprek over vaccineren openen en samen met ons het belang van vaccinatie uitdragen.”