Natuurlijk kan het groener

De zorg draagt in Nederland voor zeven procent bij aan de uitstoot van CO2. De zorg gebruikt dertien procent van de grondstoffen en levert vier procent van het afval. Cijfers van het RIVM laten zien dat de klimaatimpact van de zorg best groot is. Terwijl zorgprofessionals dagelijks hun best doen om mensen beter te maken, maakt de zorg mensen onbedoeld ook ziek. Want klimaatverandering en vervuiling kunnen leiden tot gezondheidsproblemen.
Maar er is reden tot optimisme. Het blijkt dat er in de praktijk ontzettend veel gebeurt en ontzettend veel mogelijk is om de klimaatimpact te verkleinen. Gewoon in de spreekkamer, bij cliënten thuis en op de afdelingen in het ziekenhuis. 

Besparen
Duurzamer werken kan beginnen met simpelweg tellen en vragen stellen. Dat deed bijvoorbeeld Gerry Zielstra, senior fertiliteitsverpleegkundige op de afdeling Voortplantingsgeneeskunde in het UMCG. “We kregen veel spullen die we helemaal niet nodig hadden”, vertelt hij. “Daarom heb ik een paar jaar geleden een enquête gemaakt voor collega’s met eenvoudige vragen over die spullen. Gewoon vragen als ‘wat is het?’, ‘waar gebruiken we het voor?’ en ‘wat kost het?’ Toen bleek eigenlijk dat niemand op de werkvloer precies wist wat iets kostte.”

Met het verzamelen van alle antwoorden begon het grote besparen. “Zo gebruikten we bij follikelpuncties en embryotransfers altijd setjes met materialen”, legt Zielstra uit. “Die setjes kostten 41 euro. Ik heb toen een voorstel gemaakt om voortaan losse spullen te kiezen die we echt nodig hebben. Dan zou je zeventien euro per setje besparen. Nou, de volgende dag zat ik al bij het management. Toen is er van alles gaan rollen en kwam er een Green Team. We gebruiken nu veel minder materialen, dat is duurzamer en goedkoper en het scheelt afval afvoeren. Verloskamers kunnen ook op deze manier naar de partussets kijken. Die krijg je ook kant en klaar aangeleverd, maar heb je alles wel nodig?”

Veel ziekenhuizen hebben inmiddels Green Teams waarin artsen en verpleegkundigen werken aan verduurzamen. Zielstra raadt iedereen aan om nulmetingen te doen voordat je iets verandert. “Dan kun je de winst goed in kaart brengen. Wij zetten nu in op nog minder wegwerpmaterialen. We gaan weer metalen specula gebruiken en werken al in het hele ziekenhuis met wasbare matjes.”

Groene verlostas
Groener werken in de zorg is niet vrijblijvend. Veel zorgorganisaties en beroepsgroepen hebben hun handtekening gezet onder de Green Deal Duurzame Zorg 3.0. Dat is een afspraak tussen de rijksoverheid en de zorg om echt werk te maken van verduurzaming. Ook verloskundigenorganisatie KNOV steunt deze deal. Hoewel de beroepsgroep vooropstelt dat hun verloskundige zorg vergeleken met andere takken van sport in de geboortezorg al duurzaam is. De KNOV zegt op haar site dat verloskundige zorg dicht bij huis minder verplaatsingen betekent, dat bij thuisbevallingen minder materialen worden gebruikt dan in het ziekenhuis én dat een thuisbevalling minder kans geeft op medisch ingrijpen.
De KNOV biedt de eerstelijns verloskundigen advies met de ‘groene verlostas’. Deze interactieve tool moet helpen om de verlostas duurzamer in te inrichten, met zoveel mogelijk natuurlijke materialen bijvoorbeeld en niet meer spullen dan nodig. Een opvallende tip is om zelf hechttamponnen te maken als je die niet veel gebruikt. Daarvoor kun je ook een tutorial bekijken.  

Zorgpaden vergelijken
De gynaecologen op hun beurt hebben de groene thermometer ontwikkeld. Ook een tool met tips om duurzamer te werken op de afdeling. Eva Cohen is arts in opleiding tot gynaecoloog en kijkt blij naar alle initiatieven. Ze heeft vier jaar onderzoek gedaan naar groenere gynaecologie en ziet in de praktijk dat er nog een wereld te winnen is. “De tweede lijn gebruikt veel meer materialen dan de eerste lijn”, zegt ze. “In het ziekenhuis pak je voor het minste of geringste handschoenen en matjes, maar thuis heb je maar een x-aantal spullen bij je en daar moet je het mee doen. De tweede lijn is toch al geneigd veel te doen, terwijl we veel meer met onze handen op onze rug kunnen werken. Dat merkte ik pas bij een badbevalling, dan heb je automatisch meer je handen op de rug.”  
Haar onderzoek binnen Amsterdam UMC ging verder dan besparen op wegwerpmaterialen. Ze heeft ook gekeken naar keuzes voor gynaecologische behandelingen. “De ene behandeling heeft een grotere milieu-impact dan de andere”, legt ze uit. “Dat kun je uitrekenen. Toch is het ook moeilijk om duidelijk te bepalen welke behandeling groener is. Bij het vergelijken van zorgpaden moet je ook de langeretermijnuitkomsten meenemen. Dan kan een complicatie of een restklacht na een initieel meest duurzamere keuze later toch vervuilender blijken.”

Apparaten met een stekker
Kraamzorg is op het eerste gezicht al vrij duurzaam, afgezien van de autokilometers van de kraamverzorgenden. Het Kenniscentrum Kraamzorg spant zich toch in om groene voorbeelden te verzamelen en te delen. Beleidsmedewerker Barbara de Ruiter heeft een lijst met tips. “Kraamverzorgenden kunnen bij ouders thuis letten op hun energieverbruik. Wassen met volle trommels op lagere temperaturen bijvoorbeeld. Tegelijkertijd zien ze dat jonge ouders niet altijd even duurzaam zijn. Barbara de Ruiter: “Ze kopen spullen die niet per se noodzakelijk zijn. Elektrische wipstoeltjes en babybedjes bijvoorbeeld of billendoekjesverwarmers of een white noise-machine die het geluid in de baarmoeder nabootst. Apparaten met een stekker. Behalve dat het energiegebruik een klimaatimpact heeft, zijn de spullen misschien niet altijd veilig. Ouders bestellen ze van over de hele wereld, dus ze voldoen niet altijd aan de Europese eisen.”
Wat volgens Ruiter zou helpen is ouders bij de intake bewustmaken van keuzes. “We zouden ouders een realistische lijst kunnen meegeven met spullen die ze echt nodig hebben. En we zouden ze ook kunnen stimuleren om herbruikbare spullen te kopen, zoals menstruatieondergoed voor na de eerste dagen of wasbare zoogcompressen."

De rol van de patiënt
Eva Cohen is optimistisch over de rol van de patiënt bij duurzamere geboortezorg. Vooral door alles wat zij hoorde tijdens haar speciale wachtkameronderzoek. “We hebben in de wachtruimte in Amsterdam patiënten gevraagd naar groenere keuzes”, zegt ze. “Staan ze bijvoorbeeld open voor de duurzame variant als twee behandelingen hetzelfde effect hebben? Dat bleek het geval. Bijvoorbeeld bij de keuze voor anticonceptie willen vrouwen best de duurzamere optie kiezen. Uit gesprekken met patiënten bleek ook dat ze vaak nog niet wisten wat de klimaatimpact van de zorg was.”
Ook Gerry Zielstra kijkt met optimisme naar de patiënten en hun rol. In zijn geval ook op een pragmatische manier. “Mijn patiënten zijn relatief jong. Jonge stellen staan best voor open voor videoconsulten in plaats van ziekenhuisbezoeken. Ze zijn ook digitaal vaardig en hoeven niet per se brieven per post te ontvangen. Zo beperken wij reisbewegingen en sparen we papier. Via schermen in wachtkamer geven we ze als ziekenhuis ook mee dat we ons best doen voor het klimaat en hoeveel we besparen.”